Í 25 ár hafa heimili, fyrirtæki og hið opinbera greitt {{heroTotalDat}} meira í vexti en sömu skuldir hefðu kostað á evrusvæðinu.
Verðið sem sami geiri greiddi fyrir sömu skuldir á evrusvæðinu. Fyrir hvert ár og hvern geira eru vextirnir reiknaðir eins og fyrir Ísland: vaxtagjöld ársins deilt með meðalstöðu skulda. Heimili eru borin saman við heimili, fyrirtæki við fyrirtæki, hið opinbera við hið opinbera.
Löndin eru þau ellefu sem tóku upp evru 1. janúar 1999. Gögnin koma úr þjóðhagsreikningum Eurostat, sömu töflum og íslensku tölurnar.
Vigtun eftir skuldum er ekki notuð: skuldir fyrirtækja í Lúxemborg nema 389% af landsframleiðslu vegna eignarhaldsfélaga og myndu skekkja myndina.
Hér eru umframvextirnir, {{basisAll}}, bornir saman við verðmiða sem allir eru opinberlega kostnaðarmetnir. Smelltu á spjald til að sjá útreikninginn.
Þetta er stærðarsamanburður, ekki fjárlög. Allt er borið saman við umframvexti alls hagkerfisins, því spurningin er hvað þjóðin greiddi umfram nágranna sína. Hlutur hins opinbera eins, {{basisGov}}, er sá eini sem er hreinn sparnaður ríkissjóðs; hlutur heimila og fyrirtækja rann til íslenskra banka, lífeyrissjóða og skuldabréfaeigenda.
Umframvextir hvers árs fara inn í lok þess árs og bera nákvæmlega þá ávöxtun sem norski olíusjóðurinn skilaði.
Gula svæðið er staða sjóðsins, brotalínan er það sem lagt var inn. Bilið þar á milli er ávöxtunin. Peningurinn fer inn í lok þess árs sem hann var greiddur og byrjar að ávaxtast í janúar á eftir – varfærnasta útfærslan.
Hver tala hér er opinberlega kostnaðarmetin og borin saman við sömu fjárhæð og stendur efst á síðunni: {{basisAll}}, hver króna umreiknuð á gengi ársins 2024. Engin verðlagsuppfærsla, engin ávöxtun – aðeins peningurinn eins og hann var greiddur.
{{d.lead}}
{{d.basisTxt}} {{d.src}}
Þetta gerir {{allYear}} á ári í 25 ár, þar af {{govYear}} á ári hjá hinu opinbera einu. Viðhald allra vega á Íslandi kostar 17,5 milljarða kr. árið 2026.
Stór hluti umframvaxtanna rann til íslenskra lífeyrissjóða – sömu sjóða og fólkið sem greiddi þá á. Gengur þetta þá ekki upp?
Hrein raunávöxtun samtryggingardeilda 2000–2024, á ári. Eigið viðmið sjóðanna er 3,5%. Þeir náðu því ekki – þrátt fyrir að innheimta fjórum til sex prósentustigum hærri vexti en buðust á evrusvæðinu, í aldarfjórðung.
Í evrum talið gerir það 5,18% á ári. Árin 2000 til 2008 skiluðu engu í evrum – núll á níu árum. Hrunárið eitt kostaði 44%, þegar 22% raunlækkun lagðist ofan á fall krónunnar úr 88 í 144 gagnvart evru.
Umreikningur úr dölum í evrur ber ±0,3 prósentustiga óvissu, svo Ísland og ABP teljast á pari. Vanguard-sjóðurinn á eingöngu bandarískar eignir á tímabili sem var einstaklega gott vestanhafs; olíusjóðurinn, sem á ekkert innanlands, skilaði 6,64% í eigin myntkörfu.
Til hvers var álagið, ef það skilaði engri umframávöxtun?
Íslensk heimili og fyrirtæki greiddu fjórum til sex prósentustigum hærri vexti en nágrannar þeirra, í aldarfjórðung. Sjóðirnir sem tóku við peningnum skiluðu minna en vísitölusjóður sem hver sem er gat keypt fyrir 0,07% þóknun, og minna en olíusjóður sem á ekkert á Íslandi. Álagið keypti enga betri ávöxtun. Það færði bara peninga milli Íslendinga.
Vísitölusjóður sem hver sem er gat keypt frá árinu 2000, fyrir sjö punkta í þóknun, skilaði meiru en allt íslenska kerfið. Olíusjóðurinn líka, án þess að eiga eina einustu innlenda eign. Hvorugur þurfti að rukka íslenskt heimili um yfirverð á húsnæðisláni.
Því er stundum haldið fram að háu innlendu raunvextirnir séu ástæða þess að sjóðirnir náðu 3,2%. Það gerir röksemdina sterkari, ekki veikari: jafnvel með álaginu náðu þeir ekki eigin tryggingafræðilegu viðmiði og lentu síðastir í hópi stóru vestrænu sjóðanna.
Þetta var tilfærsla frá íslenskum lántakendum til íslenskra sparifjáreigenda, í skiptum fyrir ávöxtun sem heimsmarkaðurinn bauð hverjum sem var. Kostnaðurinn er samt raunverulegur: hærri vextir héldu aftur af fjárfestingu, íbúðabyggingum og nýjum fyrirtækjum allan tímann.
Ávöxtunarröð íslensku sjóðanna 2000–2024 er lesin af birtu súluriti Landssamtaka lífeyrissjóða („Hrein raunávöxtun lífeyrissjóða“, gögn frá Seðlabanka Íslands) og staðfest á þrjá vegu: gegn birtum tölum Seðlabankans fyrir 2008 og 2009 og LL fyrir 2024, og gegn sjálfstæðu riti sömu samtaka um 5 og 10 ára meðaltöl – 40 punktar, meðalskekkja 0,08 prósentustig. Umreikningur í evrur notar vísitölu neysluverðs og meðalgengi hvers árs, sömu raðir og annars staðar á síðunni. Hlutur lífeyrissjóðanna af umframvöxtunum er ekki tölusettur hér – það krefðist sundurliðunar Seðlabankans á lánveitendum og eigendaskrár ÍL-bréfa. Sagt er „stór hluti“, ekki tala.
Vextirnir sem Ísland greiddi af skuldum sínum, umfram það sem það hefði greitt, hefði það verið á evrusvæðinu. Gula svæðið er munurinn.
Vextirnir eru reiknaðir: vaxtagjöld ársins deilt með meðalstöðu skulda það ár. Þetta eru vextirnir af öllum skuldastofninum eins og hann stóð, ekki kjörin sem buðust á nýjum lánum.
Vaxtabilið margfaldað með þeim skuldum sem Ísland bar í raun. Farðu yfir hvaða ár sem er.
Hverja tölu má rekja til heimildanna neðst á síðunni.
Hér eru verðbætur taldar með vöxtum: vísitala neysluverðs lögð á þann verðtryggða skuldastofn sem raunverulega stóð úti hvert ár samkvæmt tölum Seðlabanka Íslands. Þetta er ekki leiðrétting – þetta eru vextir af verðtryggðu láni. Af verðtryggðu láni greiðir lántakinn nafnvextina og verðbæturnar, sem leggjast á höfuðstólinn og greiðast að fullu yfir líftíma lánsins. Íslenskir þjóðhagsreikningar færa þessa hækkun sem vaxtagjöld hjá hinu opinbera en ekki hjá heimilum og fyrirtækjum, svo eins og tölurnar eru birtar standa geirarnir þrír á tveimur ólíkum grunnum og verða ekki lagðir saman. Að telja verðbætur með hjá öllum þremur lagar það.
Árið 2008 sýnir hvers vegna þetta skiptir máli. Verðbólgan mældist 18,1% og 78% af skuldum heimila voru verðtryggð, svo verðbætur upp á 14,1 prósentustig féllu til – en bókfærðir vextir heimila hreyfðust um aðeins 0,64 prósentustig, úr 5,01% í 5,65%. Væru verðbæturnar í vaxtalínunni hefðu vextirnir mælst nálægt 19%. Vextir hins opinbera stukku um 3,87 prósentustig sama ár, því þar eru verðbætur bókfærðar sem vextir. Yfir tímabilið 2001–24 hreyfast bókfærðir vextir heimila um −0,03 fyrir hvert prósentustig verðbóta sem féll til, en vextir hins opinbera um +0,41 fyrir hvert prósentustig verðbólgu – nálægt hlutfalli verðtryggðra skulda hins opinbera, það er að segja full skil. Þetta skýrir líka fyrstu árin: á bókfærðum grunni virtust heimilin greiða minna en evrusvæðið árin 2000–02, einfaldlega af því að verðbólgan fór á höfuðstólinn en ekki í vaxtalínuna.
Tvennt sem þetta hvílir á. Fyrirtækjahliðina er ekki hægt að prófa með sama hætti – aðeins 5–14% af skuldum fyrirtækja eru verðtryggð, svo verðbæturnar fara aldrei mikið yfir eitt prósentustig og merkið drukknar. Fyrirtæki eru meðhöndluð eins og heimili vegna þess að þau eru færð eins: hjá báðum geirum sýna lánaskuldir nákvæmlega ekkert endurmat árin 2021–24, mestu verðbólguár sem mælst hafa, á meðan hækkunin fer í gegnum viðskiptahliðina – færð sem skuld, aldrei sem vextir. Og tímaröð Seðlabankans fyrir fyrirtæki byrjar í árslok 2003, svo hlutfall verðtryggðra skulda 2000–03 er haldið í gildinu frá 2004, 11,9%; þau fjögur ár eru innan við 5% af verðtryggðum skuldastofni fyrirtækja, og verðbætur skýra €3,4 milljarða af €16,8 milljarða fyrirtækjatölunni.
Mótbáran, sögð hreint út: þetta er fullur nafnkostnaður við að þjónusta skuldina. Höfuðstóll verðtryggðs láns rýrnar ekki að raunvirði, en höfuðstóll óverðtryggðs evruláns gerir það – svo nafnsamanburður hyglar evrunni sem nemur verðbólgunni á evrusvæðinu sjálfu. Þess vegna er % af VLF hreinni mælikvarði: nafnvirði landsframleiðslunnar á Íslandi blés út samhliða skuldunum.
Evran hóf göngu sína 1. janúar 1999 í ellefu ríkjum: Austurríki, Belgíu, Finnlandi, Frakklandi, Hollandi, Írlandi, Ítalíu, Lúxemborg, Portúgal, Spáni og Þýskalandi. Seðlar og mynt komu 2002. Grikkland bættist við 2001 og er undanskilið. Gengið er út frá því að Ísland hefði verið með frá byrjun.
Fyrir hvert ár og hvern geira: umframvextir = (reiknaðir vextir á Íslandi − viðmiðunarvextir) × meðalskuldastaða Íslands. Skuldir Íslands haldast óbreyttar – aðeins verðið á þeim breytist.
Þjóðhagsreikningar Íslands eftir geirum ná aftur til ársins 2000 á ESA-2010 grunni, svo 1999 er ekki samanburðarhæft. Árið 2025 er ekki komið fyrir alla geira. Eftir standa 25 ár af 27 ára sögu evrunnar.
Skuldastaðan 2003 kemur frá Hagstofu Íslands; árin 1999–2002 eru tengd við gagnagrunn AGS um skuldir og kvörðuð á skörun áranna 2004–06. Tengingin hittir á þekkta stöðu ársins 2003 innan 0,1% hjá heimilum og fyrirtækjum og 0,7% hjá hinu opinbera.
Vextir – heildarvaxtagjöld (þjóðhagsliður D.41G): það sem lántakinn greiðir í raun, álag bankans meðtalið. Greiddir vextir eru greiddir vextir; hér er ekki reynt að draga út einhverja „hreina“ vexti.
Skuldir – skuldabréf (F.3) og lán (F.4), skuldamegin, að frádregnu því sem hver geiri lánar sjálfur. Hið opinbera er samstætt í frumgögnunum; heimili og fyrirtæki eru gerð samstæð hér með því að draga frá útlán þeirra, enda birtir Ísland aðeins tölur án samandráttar.
Hið opinbera er ríki og sveitarfélög og þar með talinn ÍL-sjóður, gamli Íbúðalánasjóður, með sínum stóra verðtryggða skuldabréfastabba.
Umframvextir hvers árs eru lagðir inn í norska olíusjóðinn (Government Pension Fund Global) í lok þess árs sem þeir voru greiddir og bera raunverulega birta ávöxtun sjóðsins upp frá því, með vaxtavöxtum til 31. desember 2025 – síðustu ávöxtunar sem sjóðurinn hefur birt. Hálfsársuppgjör hans fyrir 2026 kemur 12. ágúst 2026. Væri lagt inn um mitt ár bættust við um 3%.
NBIM birtir ávöxtun sjóðsins í myntkörfu hans. En bankinn birtir hana líka mælda í evrum og dölum, og þar sem umframvextirnir hér eru í evrum er evruröðin sú sem á við – evra sem lögð er inn ber evruávöxtun, engum einingum blandað saman. Hnappurinn í sviðsmyndinni skiptir á milli; yfir allt tímabilið munar um 2% á niðurstöðunni. Frá 1998 hefur sjóðurinn skilað 6,64% á ári í myntkörfu, 6,46% í evrum og 6,72% í dölum.
Hún er ekki spá og ekki ókeypis fé. Hún segir hvers virði þessi peningur væri hefði hann verið ávaxtaður nákvæmlega eins og Norðmenn ávöxtuðu sinn – með þeirri vitneskju eftir á hvernig mörkuðum reiddi af. Það vissi enginn árið 2000.
Ísland átti engan þjóðarsjóð til að leggja í. Samanburðurinn við Noreg er mælikvarði á stærð, ekki fullyrðing um að aðstæður hafi verið sambærilegar: norski sjóðurinn varð til úr olíutekjum ríkisins, en stærstur hluti þessa fjár var í einkaeigu.
Tilfærslan stendur eftir. Hlutur hins opinbera er raunverulegur sparnaður ríkissjóðs. Hlutur heimila og fyrirtækja rann til íslenskra banka, lífeyrissjóða og skuldabréfaeigenda, sem ávöxtuðu hann í einhverju. Sleðarnir eru til þess að hver og einn geti ákveðið hvað telur.
Í öllum tölum hér eru endurlán dregin frá, svo sama lántakan er aldrei talin á báðum endum. Venjulegir bankar detta sjálfkrafa út: geirarnir eru fyrirtæki utan fjármálageira (S.11), hið opinbera (S.13) og heimili (S.14/15), og fjármálafyrirtæki (S.12) – bankar, lífeyrissjóðir, tryggingafélög – eru undanskilin, svo banki sem tekur lán og endurlánar heimili er talinn einu sinni, hjá heimilinu.
Tveir lánveitendur eru ekki venjulegir bankar og lenda innan markanna. ÍL-sjóður og Menntasjóður námsmanna teljast til hins opinbera – svo án leiðréttingar teldust skuldabréf þeirra skuldir hins opinbera og íbúðalánin og námslánin sem þau fjármögnuðu teldust aftur skuldir heimila. Hið opinbera átti útlán sem námu 70–76% af eigin skuldum árin 2005–08, 41% árið 2015 og 20% árið 2024, á móti 13–14% miðgildi evruríkjanna. Fyrirtækjageirinn glímir við sama vanda af annarri ástæðu – Ísland birtir skuldir fyrirtækja aðeins án samandráttar, svo þar eru lán milli íslenskra fyrirtækja innifalin, frá móðurfélagi til dótturfélags.
Leiðréttingin er beitt alls staðar: skuldir hvers geira eru lækkaðar um það sem sá geiri lánar sjálfur – útlán hans (F.4). Það færir hið opinbera úr €15,6 milljörðum í €8,6 milljarða, fyrirtæki úr €22,6 milljörðum í €16,8 milljarða og heildina úr €55,9 milljörðum í €43,1 milljarð. Heimilin standa óhreyfð – þau lána varla. Þegar endurlán hins opinbera eru dregin frá standa skuldir þess árið 2005 í um 23% af VLF – sem er nokkurn veginn raunveruleg skuldastaða ríkissjóðs á þeim tíma.
Þetta er samt eins konar efri mörk: hluti þess sem geiri lánar fer til erlendra lántaka, sem eru utan þessara þriggja geira og voru aldrei taldir tvisvar, svo að draga frá öll útlán fjarlægir líka ögn af raunverulegri skuld. Hrein lausn væri samstæður efnahagur fyrirtækja, en Ísland birtir samstæðar tölur aðeins fyrir hið opinbera (Eurostat nasa_10_f_bs og nasa_10_f_gl). Þar til samstæðir reikningar heimila og fyrirtækja eru birtir er frádráttur útlána nákvæmasta nálgunin sem stenst skoðun, og hún hallar að lægri tölunni.
Hver geiri ber eina reiknaða meðalvexti: öll vaxtagjöld hans deilt með öllum skuldum hans. Íbúðalán, bílalán og yfirdráttur heimila liggja í sömu tölu; ríkisvíxlar og 40 ára verðtryggð bréf ÍL-sjóðs í annarri. Það sem aðferðin ræður hins vegar við er mótaðilinn: hver geiri er borinn saman við sama geira á evrusvæðinu, svo skuldir heimila eru verðlagðar á móti skuldum heimila, aldrei á móti þýskum ríkisbréfum.
Innan geirans er samsetningin ekki leiðrétt. Hjá heimilum má prófa hana, og hún bítur ekki: 83% af skuldum íslenskra heimila eru íbúðalán á móti 79% á evrusvæðinu, og íbúðalán eru ódýrasta lánsféð sem heimilum býðst – 3,4% á móti 7,4% fyrir neytendalán árið 2024. Sé allur afgangurinn verðlagður á dýrasta taxta sem til er verða samsetningaráhrifin mest 0,18 prósentustig, og neikvæð: leiðrétting fyrir samsetningu myndi breikka bilið hjá heimilum, ekki loka því. Fyrirtækin eru veiki hlekkurinn – skuldir þeirra sveiflast milli innlendra lána, skuldabréfa og mikilla gengisbundinna lána (66% af lánasafni fyrirtækja árið 2008), og engin sambærileg sundurliðun er til að prófa það.
Ísland hefði ekki sjálfkrafa orðið ódýrasti lántaki evrusvæðisins. Miðgildi ríkjanna ellefu er meginviðmiðið. Jaðarríkin eru sviðsmyndin „Ísland fær írska uppsveiflu og hrun“. Og dýrasta evruríkið hvert ár er algjört lágmark: jafnvel þótt Ísland hefði verið dýrasti lántaki evrusvæðisins öll árin, í öllum geirum, greiddi það samt milljörðum meira.
Skuldir fyrirtækja í Lúxemborg nema 389% af VLF vegna eignarhaldsfélaga, svo viðmiðið notar miðgildi eða vigtun eftir landsframleiðslu fremur en vigtun eftir skuldum, sem myndi skekkja myndina.
Gengistap. Þegar krónan féll 2008 sprakk króntala gengisbundinna lána út. Það er eignatap, ekki vextir, og er réttilega undanskilið – en það var stærri farvegurinn það árið.
Hegðun. Ódýrara lánsfé hefði þýtt meiri lántökur, eins og á Írlandi og Spáni. Að halda skuldastofninum föstum er hreinn samanburður, ekki spá.
Hver fékk peninginn. Stærstur hluti hans rann til íslenskra banka, lífeyrissjóða og skuldabréfaeigenda. Þetta er tilfærsla frá lántakendum, ekki tap þjóðarbúsins – sem er einmitt kjarni málsins.
Norges Bank Investment Management – ávöxtun olíusjóðsins. Myntkörfuröðin 1998–2025 kemur frá birtum ávöxtunartölum NBIM og endurgerir allar ársávöxtunartölur sem bankinn birtir innan við 0,01 prósentustig. Evru- og dalaraðirnar eru lesnar úr gjaldmiðlatöflu hverrar ársskýrslu. Þær stemma við stundargengi Seðlabanka Evrópu upp á 0,30 prósentustig að meðaltali. Árið 2008 er undantekning: NBIM birti það ár aldrei í evrum eða dölum. Það er endurgert hér út frá birtri myntkörfuávöxtun og gengishreyfingum ársins, með aðferð sem hittir á ár sem haldið er utan við með innan við eins prósentustigs skekkju og breytir heildartölunni um 0,2%. Staða sjóðsins og mannfjöldi Noregs í árslok 2025 fyrir samanburðinn á mann: 21.268 ma. NOK og 5,61 milljónir.